Главные акценты темы: Көктем баршаға үміт сыйлап, ертеңгі берекені бесігіне бөлейді десек те, кейде қатерін ала келеді. Сондай көктемгі қатердің бірі – су тасқыны. Әлбетте, абайламағанға, аңдамағанға.
Оның өзін екіге жіктеуге болады. Ал екі мыңыншы жылдардың басында ақпан айының ортасы ауғанда тағы сол Тарбағатайда күн күрт жылынып, екі үлкен ауылды топан су басып қалған. Біріншісі – табиғи тасқын, екіншісі – техногендік, яғни адам араласқаннан. Жетпісінші жылдар ортасында ауылда шопан болып жүргенімізде бірнеше күнгі нөсерден кейін жайшылықта момақан, қой жалдап өтетін Орта Боғас өзені лайсаң дарияға айналып кеткен. Фермер ағамыздың үш-төрт сиырын сайдан гүрілдеп келген сел алып кетіпті. Табиғаттың топанын көзімізбен көргенбіз.
Контекст ситуации и экспертные оценки
По последним поступающим данным, табиғи құбылысты кезінде Тайыр Жароков «Тасқын» дастанында жырлаған. Мұнда өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарының басында Есік көлін үстінен басқан сұрапыл тасқын суреттелетін. Кейін оны дамытып, аяғына жаңа оқиға қосып, «Тасқынға тосқын» деген атпен қайта жариялаған.
Ключевые детали происходящего:
- Все профильные службы переведены в усиленный режим координации.
- Ситуация находится под личным контролем уполномоченных лиц.
Толқындар ақтарыла асқындады,
Согласно актуальной информации с мест событий, құтырып сай қуалай тасқындады,
Жұрт қашып жағадағы тауға өрмелеп,
Бас қорғай қайықта адам босқындады.
Қайықтығы қыз, аты ұмытпасақ Ая болуы керек, топанда кетіп, сүйген жігіті кейін басқа тасқын – фашистерге тосқын болуға аттанатын. Бір әттеген-айы – осындай дастан арналып, оқиға ел есінде жүргенімен Есікті келесі апаттан қорғау ойластырылмапты.
Согласно актуальной информации с мест событий, алпысыншы жылдар басында екінші рет көлге тау басынан сұрапыл тасқын құйылған. Бұл жолы да нақ қанша адам суға кеткені дәл есептелмеген. Бастапқыда апатты жасырды. Ал бұл жазғы демалыс күні екенін және алматылықтар үшін Есік көліне сағат сайын бірнеше автобус жүргенін ойлағанда, кісі шығыны аз болмаған сияқты. Еш ақпарат жарияланбады.
Оқиға сол кездегі республика үкіметінің басшысы Орталықтан келген үкімет басшысының орынбасарын серуенге ертіп барған кезінде болған. Оны Қонаев ақсақал «Өттің өмір осылай» атты мемуарында сипаттап кеткен.
Эксперты профильных ведомств обращают внимание на то, что содан кейін Алатау бөктеріне селден қорғайтын бөгендер салу қажеттігіне Москваның көзі жетеді. Бастапқыда бұл іспен Одақтық Гидропроект жобалау институтының Қазақ филиалы айналысқан, біраз жылдан соң «Қазақ селден қорғау» мекемесі құрылып, түпкілікті шұғылданды.
В рамках текущего мониторинга событий сообщается, что айтпақшы, Есіктегі екінші тасқыннан соң жазылған өлең бар. Шумақтардың ішкі иірімі мида үйіріліп, өз-өзінен жатталып қалған: Мұқағалидың қаламынан туған.
Как стало известно нашей редакции, табиғи тасқынның үшінші мысалын еңбек ардагері Өмірзақ Әлімбаев айтып берген. Іленің сеңі ауылдың төмен тұсына түйіліп, содан көтерілген топан су айналаға қаптайды. Оқиға 1969 жылы 22 наурыз күні Алматы облысы Балқаш ауданы Ақкөл ауылында болған. Онда Өмекең ауылдағы байланыс торабының электр механигі. Бүкіл ауылды дереу биіктеу деген тұсқа көшіре бастайды.
Как стало известно нашей редакции, «Дүние-мүлікті әкетуге уақыт жоқ. Тұрғындарға киініп, құжаттарды алып шығуды тездетіп хабарладық», – дейді байырғы байланысшы.
Топан ауылды жұта бастайды. Енді Өмірзаққа ауданмен байланысты қамтамасыз етуге тура келді. Оны «С-100» тракторымен алып шығады. Айналаны қараса, шеттегі үйдің төбесінде екі бала қалыпты. Өзен бойындағы көп мал суға кетті. Елді құмдақ төбеге аттандырып, мұнда шаруашылық директоры, милиция бастығы және байланысшы Өмірзақ үшеуі ғана қалады. Өмірзақтың өз үйі көз алдында құлайды.
Согласно актуальной информации с мест событий, «Қолмен айналдыратын телефон аппаратын көтеріп, бағананың басында шығып алдым, – дейді Өмірзақ ақсақал. Ақкөлге ауданда алғаш автоматты телефон стансасы орнатылды. Онда басқа ауылдар әлі коммутатормен байланысатын еді». – Хабарласқандарға туысы тірі екенін айтып тұрдым. Апаттан кейін ауыл қайта салынды.
Мұның бәрі – табиғи тасқындар. Енді адамдардың жауапсыздығы салдарынан болған, яғни техногендік су апаттарын сөз етеміз.
Согласно актуальной информации с мест событий, автокөлік жүргізуді үйреніп жүрген кезіміз. Көліктің тәуірі «Жигули» ғана. Кештетіп Талдықорғаннан астық. Нағашы жағынан туыстары бар екен. Ақыры Қызылағаш ауылына келгенде Әділғазы «осында қонамыз» деп шешті. Үйі тура плотинаның түбінде. Мектепте бірге оқыған Әділғазы Сәкенов Алматы облыстық ауыл шаруашылық басқармасының қызметкері еді. Жиналғанша түс ауды, әрі жол нашар. Тоқсаныншы жылдар басы. Сол Алматыдан сонау Зайсан жақтағы ауылымызға автокөлікпен баруға ұсыныс айтсын. Екі автокөлікпен жолға шықтық.
Как стало известно нашей редакции, иә, 2010 жылы алапат апатқа себепкер болатын бөгеннің іргесінен санағанда екінші үй екен. Дәл мына үй кейін қауіпті аймақта қалып, ажал толқыны алдымен алып кетеді деген ой үш ұйықтасақ түске кірген бе?! Онда аман-есен қонып шықтық.
По последним поступающим данным, қазақ даласының оңтүстік жағында топан су қаптайтын уақыт наурыз екені белгілі. Бұл жолы ақын Ғалым Жайлыбай Қызылағаш құрбандарына арнап былай күңіренген: 45 адамның қаза тапқаны анықталды. 50 адам жарақаттанған. Қызылағашта тура солай болды. 12 наурызға қараған түні тау өзеніне көлденең тұрғызылған бөген бұзылып, ауыл топан астында қалды.
Эксперты профильных ведомств обращают внимание на то, что жүйкем де жүдеу бүгін, жауыр жаным,
Қайғыдан қара бұлттай ауырладым.
Қараорман қазақ елі қабірге емес –
Эксперты профильных ведомств обращают внимание на то, что жерлейді жүрегіне бауырларын.
Ақын айтқандай, ел болып жерледі, ел болып көмектесті. Қызылағаш пен оның төмен жағындағы шағын ауылдан есептегенде 450 үй қираған немесе тұруға жарамсыз болып қалған. Республиканың тосын жағдайларға арналған қорынан қаржы мен материал бөлінді. Соның бәрін үкімет қалпына келтірді.
Согласно актуальной информации с мест событий, тасқын өткен Қызылағаш ауылы. Фото yk-news.kz сайтынан алынды.
Осыншама шығын болмас та еді, егер адамдар ашкөзденбесе. Өйткені, Қызылағаш бөгені мен су қоймасы жекешеленіп кетіпті. Неғұрлым көп пайда түсуі үшін қоймада су соғұрлым мол болуы керек. Бүкіл есеп – осы. Жиналған суды бөген иесі жаз бойы шаруа қожалықтарына сататын. Соңы халықты қырғынға ұшыратарын ойламағандары анық. Жеке пайдаларын ойлап, елдің басын бәйгеге тігіп жібермесе.
Тексеруші органдар, аудандық, облыстық әкімдер ше? Қазақ елінде билік пен бизнестің қан-жыны араласып кеткелі қашан. Олар мемлекет мүддесін ойламай ма? Ал мемлекет деген – оның халқы. Қызылағаш қасіретінің ой салғызатын тұсы осы болар деп пайымдаймыз.
Негізі, ағып жатқан су мен далиып жатқан жерді сатып пайда тапқанға отыз жыл бұрын-ақ тосқауыл қою керек еді. Суды әлдебір технологиямен жеті қат топырақ астынан шығарсаң, жөні басқа. Жерге жеміс өсіріп сатсаң, жөні басқа.
По последним поступающим данным, кезінде үкімет салып қойған плотинаны иемденіп, таудан сарқырап келген өзеннің суын саудалау – Қазақстан билігінің жекешелендіру саясатындағы ең сорақылық көрінісі. Бізге жетпей тұрған Беляевтың фантастикалық романындағыдай «Ауа саудагері» ғана.
Как стало известно нашей редакции, келесі техногенді топанды қазақ даласы 2020 жылы 1 мамырда басынан өткізді. Оңтүстікте. Мақтаарал өңірінде. Өзбекстанның Сардоба су қоймасындағы бөгет бұзылды. Тасқын бұл жолы іргелес елден келді.
В рамках текущего мониторинга событий сообщается, что топан Қазақстандағы 14 елді мекенді басып қалды. Ол 404 миллион теңге деп есептелді. Мақтасы бар, басқасы бар егілген 3,6 мың гектар танапқа зиян келді. 31 мың адам дереу көшірілді.
По последним поступающим данным, бұл бастапқыда табиғи топанға жатқызылмақ еді. Өйткені, өзбек жағы нөсер жауын жауып, қатты дауыл тұрғанын, содан су қоймасында толқын көтерілгенін көлденең тартты.
Бірақ, Дағдарысты жағдайларды зерттеудің халықаралық орталығы «жауын мен дауыл салдарына» сене алмады. Кешікпей Өзбекстанның бас прокуратурасы «қызметтегі жауапсыздық» және «құрылыс жұмысында қауіпсіздік техникасын бұзу» баптары бойынша қылмыстық іс қозғады. Демек, бұл – еш талассыз техногендік апат.
Ақыры Сардобаның құжат бойынша пайдалануға берілмегені анықталды. Қойма суының жерге сіңуін бақылайтын және төтенше жағдайды хабарлайтын жүйелері жасалмапты.
Дағдарысты жағдайларды зерттеу орталығының сарапшылары Кеңес Одағы кезінде салынған Нүрек су-электр стансасын сынаған тәжірибесін еске салды. Үлгі оған қирамаған соң ғана СЭС-тің өзін салуға кіріседі. Айналасына жарылғыш қойып, жерді он балдық деңгейде тітіретеді. Құрылысшылар СЭС-тің оннан бірге кішірейтілген үлгісін жасайды.
Согласно актуальной информации с мест событий, сардобаның құрылысында мұндай тәжірибе жасалмаған. Әрі бөгенін теміржол құрылысы компаниясы салған. Бұл компанияның оған дейін іске қосқан Ташқұзыр-Байсын-Құмқорған темір жолы іске алғысыз болып, бірнеше рет пойыз апаты болған екен.
Топан судың техногендік себептен пайда болғанының көз алдымыздағы мысалдары осындай. Енді су астында қалып, кейін қайта пайда болған қалашық туралы сөз етелік.
Алыстағы Аргентинада билікке ұмтылғандар жасаған бүліктің кесірінен топан астында қалған қалашық Эпекуен деп аталады. Иә, суында тері мен буын ауруларын емдейтін минералдар мол екен. Күнге күйіп, тұзды суға түсіп, денсаулықтарын шыңдайды. Тұзының құрамы біздің Алакөл шамалас. Бұл тұзды көлдің адам ағзасына пайдалы екені ХХ ғасыр басында анықталады. Қалашықтың пайда болуы осы аттас көлге тікелей қатысты. Содан мұнда біртіндеп адамдар демалысқа келе бастайды.
Алдымен жаппай шатыр тігіледі. Кафе мен ресторандар ашылады. Оған қонақ үйлер, сауықтыру орталықтары қосылады. Одан қалталы біреу курорт салады. Оңтүстік-батыс жағындағы Жалаңашкөл стансасынан тартуды неге ойламасқа? Оған тіпті, қызды-қыздымен теміржол тартады. Қарап тұрсаңыз, қазіргі Алакөл жағасын еске салғандай. Тұрғын үйлер көбейеді. Жалпы, осындай темір жол түбінде Алакөлдің шығыс жағалауына да керек шығар.
Хош, Алакөлге атқамінерлеріміз басын ауыртсын, біз Эпекуен шежіресін шерте берейік. Өткен ғасырдың 70-жылдары курортты қалашықтың тұрғындары 5 мыңнан асыпты. Мұнда ауыз су мәселесі туындайды. Көлдің өзі ащы, емге пайдалы болғанымен, суы ішуге жарамайды.
По последним поступающим данным, енді Эпекуен қаласына басқа тұщы көлден арна тарту жұмысы басталады. Бұл жетпісінші жылдардың ортасы еді. Чилиді шулатқан Оңтүстік Американың атышулы хунтасы Аргентинаға да орнайды. Бір күні елде әскери төңкеріс болды.
Біздің ақындар бұл хунтаны жырлап тастаған. Әрине, мадақ емес, қарсылық ретінде.
Тағы да қан, тағы ойран танымалы.Тағы да дар… тағы кім таңылады?!Тағы түрме… тағы кім жабылады?!Кандыбалақ қарақшы қару алып,Аңырады адамдар, аңырады.Бостандығын халқының қайтарып бер,ЬІрза болсын ақынның әруағы!!!
Согласно актуальной информации с мест событий, әлгінде Есік көлін өлеңмен іздеген Мұқағали Мақатаев енді хунтаға қарсы қалам сермеген. Өзімен ниеттес ақын, хунта құрбаны Пабло Неруданың әруағын риза етуге талпынған.
По последним поступающим данным, аргентинаға оралсақ, әскери биліктің азаматтық құрылысқа қызығушылығы болмаған. Біртіндеп бұрынғы арна үш метр жоғарылайды. Күн санап жылжып қалаға кіреді. Тұщы су ащы көлге қосылып, деңгейі көтеріледі. Бас жағы тартылған арнаға су түсіп, ол қала жаққа лықси бастайды. Ел Эпекуенді тастап көше бастайды. Алайда «хунта қарап отыр» деп табиғат тосылсын ба?!
Адам шығыны жоқ. Олардың қалдыратын қаржысы енді арманға айналған. Қаншама отбасыға қайтадан баспана мен кәсіп керек. Өйткені, қаншама бизнес су астында қалды. Бірақ, экономикаға елеулі зиян келген. Жыл сайын жазғы маусымда мұнда 100 мыңнан астам турист демалатын.
По последним поступающим данным, он жыл ішінде су деңгейі он метрге көтерілген. Тәп-тәуір қала топан астына кетеді. Оны біреулер «Аргентина Атлантидасы» деп атайды.
Ал енді мына ғажапты қараңыз. Хунта құрып, азаматтық билік қайта орнап, Аргентина даму жолына түскеннен кейін біртіндеп Эпекуенді басқан топан тартылады. Тек бәрін тұз басқан. Ақыры су толық тартылып, адам қолымен емес, табиғаттың дүлейімен қираған қала құрғайды. Жапырақсыз ағаштардың сояу-сояу бұтақтары судан шығады. Жиырма бес жылдан соң қала үйлерінің шатыры қайтадан көріне бастайды.
В рамках текущего мониторинга событий сообщается, что қазір Эпекуен курорт, емдеу орталығы ретіндегі мәнін жоғалтқан. Жүз жасқа жақындаған қария қазақты білмесе де, оның дәстүрін ұстанған сияқты: «осы жерде тудым, осы жерде өлемін» депті. Есесіне су астынан шыққан қаланы көруге туристер келе бастаған. Бір кездегі 5 мың тұрғынның орнына мұнда жалғыз қарт тұратын көрінеді. Кім білген?! Бәлкім, арғы тегі біздің Алтайдан шыққан үндістің тұқымы шығар.
Автордың пікірі редакцияның ұстанымына сай келмеуі мүмкін.
Автордың пікірі редакцияның ұстанымына сай келмеуі мүмкін.
Согласно актуальной информации с мест событий, дербес мәліметтердің құпиялылығы мен оларды өңдеу саясатының
Как стало известно нашей редакции, дербес мәліметтердің құпиялылығы мен оларды өңдеу саясатының
Источник: informburo.kz
